Christine en Paul Schönherr voor hun ouderlijk huis in Batavia (?).
Mijn oma, Christine Vogel-Schönherr, en haar zes jaar oudere broer, Paul Schönherr, staan hier samen op de foto. Ik denk dat zij voor hun ouderlijk huis in Jakarta staan, maar zeker weet ik het niet. Ik weet ook niet wanneer deze foto genomen is, maar het moet voor 3 augustus 1947 geweest zijn: de sterfdag van mijn oma’s broer. Ik heb deze foto toegestuurd gekregen door een vriendin van mijn oma. Deze vriendin ontmoette ik in de zomer van 2003, in de rouwkamer waar mijn oma opgebaard lag.
Als ik kijk naar deze broer en zus schuilend voor de zon, bekruipt mij het gevoel van stilte voor de storm. De foto straalt één en al kalmte en rust uit, maar ook een bepaalde levenloosheid. Op de achtergrond is niemand of niets anders te zien dan het royale, witte huis, blakend in de zon. Op de voorgrond zoekt het zusje bescherming bij haar grote broer. De grote broer vervult zijn taak, fier en trots, onbewust van de toekomst waarin zijn vader wekelijks huilend aan zijn graf zou zitten, samen met zijn moeder, zusje, zwager en hun kinderen.
Paul Frans Schönherr was KNIL-militair en is tijdens de eerste politionele actie op 27-jarige leeftijd gesneuveld. Zijn dood is altijd een groot mysterie geweest in onze familie. Het gangbare verhaal was dat hij tijdens een patrouille voorop liep. Bij de kali liepen zij in een hinderlaag van peloppers. Mijn oudoom zou neergeschoten zijn omdat de peloppers dachten dat hij een belangrijk persoon was, doordat hij voorop liep. Om de een of andere reden was alleen deze versie bij mij blijven hangen. De échte versie was ik vergeten, totdat ik in het najaar van 2003 Last van de oorlog las.
In dit boek beschrijft onderzoekster Stef Scagliola hoe Nederland omgegaan is met zijn oorlogsdaden in Nederlands-Indië. Een van de onderwerpen die Scagliola aanroert, zijn de KNIL-verhoren van Indonesiërs, om opstandige Indonesiërs te vinden. KNIL’ers zagen zich gedwongen om Indonesiërs die in die verhoren niets opleverden, om het leven te brengen. Omdat deze Indonesiërs niet bepaald zachtzinnig aangepakt waren, bestond het risico dat zij alsnog vijandig zouden worden. Daarom lieten zij de verhoorde Indonesiër tijdens een patrouille voorop lopen, met zijn handen boven zijn hoofd. Zodra het gezelschap bij een kali aangekomen was, schoten ze hem neer: ze konden dan zeggen dat hij had proberen te vluchten.
Bij het lezen van deze passage trok al het bloed uit mijn gezicht weg. Opeens herinnerde ik me een gesprek dat ik met mijn oma gevoerd had, jaren daarvoor. Ik had wel vaker met haar over mijn oudoom gepraat en ook tijdens dit gesprek kwamen we te spreken over zijn dood. Weer kreeg ik het gangbare verhaal te horen, maar dit keer vroeg ik door. Ik begreep het niet en vroeg waarom hij niet op de peloppers geschoten had: hij was militair en moest dus wel een geweer hebben gehad. “Dat kon hij niet, want hij had zijn handen boven zijn hoofd.” Verbaasd keek ik naar mijn oma. Dit was een detail dat ik nog niet eerder had gehoord. “Waarom had hij zijn handen boven zijn hoofd?” vroeg ik haar. En, meer tegen mezelf dan tegen haar, “Het klopt niet.” Het gesprek viel stil. Mijn oma keek weg en zei: “Paul is door zijn eigen mensen neergeschoten.” Geschrokken keek ik naar mijn oma. “Maar waarom dan?” “Dat hebben we nooit geweten”, was het antwoord.
Door die vijf woorden begreep ik dat er decennialang een versie de ronde had gedaan, die voor mijn oma en overgrootouders beter te accepteren was geweest dan de echte. Ik zal zo onder de indruk zijn geweest van deze ontboezeming, dat ik er nooit meer aan teruggedacht heb. Pas bij het lezen van Scagliola’s boek kwam dit gesprek met mijn oma weer bovendrijven, tegelijk met allerlei nieuwe vragen. Was mijn oudoom op dezelfde manier om het leven gekomen als verhoorde Indonesiërs? Waarom? Verdachten ze hem ergens van? Wist hij wat er ging gebeuren toen hij voorop moest lopen? Wat ging er op dat moment in zijn hoofd om? Als ik naar deze foto kijk, voel ik ook deze vragen boven komen borrelen.
Paul Schönherr is begraven op het ereveld Menteng Pulo. Foto’s van het gezin Schönherr vindt u op de website van het IISG en in het boek Indisch Leven in Nederland (Cottaar, 2007, collectie Vogel).
Dit artikel is in 2009 gepubliceerd in de rubriek Die éne foto op www.indischalbum.nl.
Gerelateerde berichten
]]>3 jun 2007, 22:42
Eindelijk klaar..
Er zijn van die dagen dat je van gekheid niet weet wat je met jezelf aan moet. Dit weekend bijvoorbeeld. Een paar dagen daarvoor had ik de conceptversie van mijn scriptie (officieel: master thesis) ingeleverd. Daar ben ik de afgelopen maanden, op een enkele uitzondering na, elke vrijdag, zaterdag en zondag mee bezig geweest. Ik was zo gewend geraakt aan die “single focus” dat ik afgelopen vrijdag niet wist wat ik die dag zou gaan doen.
Mijn huis was een grote zwijnestal geworden, de administratie van twee maanden had zich opgehoopt tot een toren van Pisa in een hoekje van mijn werkkamer en in mijn badkamer hield de berg was bijna al het zonlicht buiten. Maar ik was zelf ook een grote berg rommel geworden – ik was hartstikke moe en in mijn hoofd draaide ik nog steeds conclusies af die ik in mijn scriptie opgenomen had. Vrijdag ging denken me dan ook echt niet goed af en heb ik uiteindelijk de wereld om me heen laten verdwijnen met een boekje en een wijntje.
Dat dat toch niet genoeg was voor mijn oververhitte hersenpan, bleek vandaag.
Ik was naar de stad gegaan om een jaren-30-jurk voor mijn feest te kopen (hij is ZO gaaf!) en was daarna nog even verder gaan shoppen, want dat blijft toch een van de betere manieren om te ontspannen. Totdat ik mezelf bedacht, terwijl ik een spijkerbroek aan het passen was, dat ik mijn fiets niet op slot had gedaan. Ik schrok me wild en wist niet hoe snel ik dat pashokje uit moest komen. Buiten stond mijn fiets er inderdaad niet en ik liep vloekend de winkel weer in om dan in elk geval de spijkerbroek en het vestje af te gaan rekenen die mij mijn fiets hadden gekost.
Met mijn shopresultaten liep ik richting tram en onderweg kwam ik twee agenten tegen (agentjes, eigenlijk). Ik vertelde ze het verhaal en ze raadden me aan om aangifte te gaan doen op het bureau. Ondanks dat maar 8% van alle gestolen fietsen terugkomt bij de eigenaar, leek me dat een beter idee dan mijn fiets helemaal op te geven.
Terwijl ik met ze mee liep, probeerde ik me allerlei kenmerken te herinneren van die fiets. “Eh ja, die bel, daar zit een rood en witte sticker op en daar staat iets op dat begint met een B. “Het merk van mijn fiets? Euh…iets met een P?”. Het enige dat ik met zekerheid kon beschrijven was de kleur (typisch voorbeeld van een vrouw met geheugenverlies ja).
Plotseling stond ik oog in oog met mijn trouwe fietsje. Daar stond ie, in de steeg waar ik hem zelf had neergezet, en ook nog eens keurig op slot. Hoe ik erbij kwam dat ik mijn fiets niet op slot had gedaan en voor de winkel had gestald, ik zou t echt niet weten. Ik weet wel dat ik zo opgelucht ben! Als ik niet met die twee politiemannen mee was gegaan naar het bureau, was ik met de tram naar huis gegaan en niet langs het bewuste steegje gelopen waar mijn turquoise fiets op slot op mij stond te wachten. En met dit geheugen van mij, vraag ik me ernstig af wanneer ik me het steegje weer herinnerd had.
Soms heb je dus wel wat aan agenten die hun werk doen, al is de kans dat daar iets zinnigs uit komt maar 8%.
Als een van jullie ooit een galajurk zoekt, krabbel me dan, dan vertel ik je waar je mooie koopjes kan doen in Den Haag. En als je mij weer eens wat lelijks hoort zeggen over de politie (bijvoorbeeld over die koe, euh agente, die mij een bekeuring van 50 euro gaf voor door rood licht fietsen), herinner me dan nog maar even aan dit verhaaltje over twee agenten en een steeg.
Gerelateerde berichten
]]>
Mijn favoriete Haagse tram is lijn 11. Die staat garant voor een kort maar indringend samenzijn met heel internationaal Den Haag. Lees verder op DenHaagDirect.nl>>