Stilte voor de storm (reprise)
Monday, May 31st, 2010
Christine en Paul Schönherr voor hun ouderlijk huis in Batavia (?).
Mijn oma, Christine Vogel-Schönherr, en haar zes jaar oudere broer, Paul Schönherr, staan hier samen op de foto. Ik denk dat zij voor hun ouderlijk huis in Jakarta staan, maar zeker weet ik het niet. Ik weet ook niet wanneer deze foto genomen is, maar het moet voor 3 augustus 1947 geweest zijn: de sterfdag van mijn oma’s broer. Ik heb deze foto toegestuurd gekregen door een vriendin van mijn oma. Deze vriendin ontmoette ik in de zomer van 2003, in de rouwkamer waar mijn oma opgebaard lag.
Als ik kijk naar deze broer en zus schuilend voor de zon, bekruipt mij het gevoel van stilte voor de storm. De foto straalt één en al kalmte en rust uit, maar ook een bepaalde levenloosheid. Op de achtergrond is niemand of niets anders te zien dan het royale, witte huis, blakend in de zon. Op de voorgrond zoekt het zusje bescherming bij haar grote broer. De grote broer vervult zijn taak, fier en trots, onbewust van de toekomst waarin zijn vader wekelijks huilend aan zijn graf zou zitten, samen met zijn moeder, zusje, zwager en hun kinderen.
Paul Frans Schönherr was KNIL-militair en is tijdens de eerste politionele actie op 27-jarige leeftijd gesneuveld. Zijn dood is altijd een groot mysterie geweest in onze familie. Het gangbare verhaal was dat hij tijdens een patrouille voorop liep. Bij de kali liepen zij in een hinderlaag van peloppers. Mijn oudoom zou neergeschoten zijn omdat de peloppers dachten dat hij een belangrijk persoon was, doordat hij voorop liep. Om de een of andere reden was alleen deze versie bij mij blijven hangen. De échte versie was ik vergeten, totdat ik in het najaar van 2003 Last van de oorlog las.
In dit boek beschrijft onderzoekster Stef Scagliola hoe Nederland omgegaan is met zijn oorlogsdaden in Nederlands-Indië. Een van de onderwerpen die Scagliola aanroert, zijn de KNIL-verhoren van Indonesiërs, om opstandige Indonesiërs te vinden. KNIL’ers zagen zich gedwongen om Indonesiërs die in die verhoren niets opleverden, om het leven te brengen. Omdat deze Indonesiërs niet bepaald zachtzinnig aangepakt waren, bestond het risico dat zij alsnog vijandig zouden worden. Daarom lieten zij de verhoorde Indonesiër tijdens een patrouille voorop lopen, met zijn handen boven zijn hoofd. Zodra het gezelschap bij een kali aangekomen was, schoten ze hem neer: ze konden dan zeggen dat hij had proberen te vluchten.
Bij het lezen van deze passage trok al het bloed uit mijn gezicht weg. Opeens herinnerde ik me een gesprek dat ik met mijn oma gevoerd had, jaren daarvoor. Ik had wel vaker met haar over mijn oudoom gepraat en ook tijdens dit gesprek kwamen we te spreken over zijn dood. Weer kreeg ik het gangbare verhaal te horen, maar dit keer vroeg ik door. Ik begreep het niet en vroeg waarom hij niet op de peloppers geschoten had: hij was militair en moest dus wel een geweer hebben gehad. “Dat kon hij niet, want hij had zijn handen boven zijn hoofd.” Verbaasd keek ik naar mijn oma. Dit was een detail dat ik nog niet eerder had gehoord. “Waarom had hij zijn handen boven zijn hoofd?” vroeg ik haar. En, meer tegen mezelf dan tegen haar, “Het klopt niet.” Het gesprek viel stil. Mijn oma keek weg en zei: “Paul is door zijn eigen mensen neergeschoten.” Geschrokken keek ik naar mijn oma. “Maar waarom dan?” “Dat hebben we nooit geweten”, was het antwoord.
Door die vijf woorden begreep ik dat er decennialang een versie de ronde had gedaan, die voor mijn oma en overgrootouders beter te accepteren was geweest dan de echte. Ik zal zo onder de indruk zijn geweest van deze ontboezeming, dat ik er nooit meer aan teruggedacht heb. Pas bij het lezen van Scagliola’s boek kwam dit gesprek met mijn oma weer bovendrijven, tegelijk met allerlei nieuwe vragen. Was mijn oudoom op dezelfde manier om het leven gekomen als verhoorde Indonesiërs? Waarom? Verdachten ze hem ergens van? Wist hij wat er ging gebeuren toen hij voorop moest lopen? Wat ging er op dat moment in zijn hoofd om? Als ik naar deze foto kijk, voel ik ook deze vragen boven komen borrelen.
Paul Schönherr is begraven op het ereveld Menteng Pulo. Foto’s van het gezin Schönherr vindt u op de website van het IISG en in het boek Indisch Leven in Nederland (Cottaar, 2007, collectie Vogel).
Dit artikel is in 2009 gepubliceerd in de rubriek Die éne foto op www.indischalbum.nl.
