Rivier de Lossie
Friday, July 17th, 2009
Archipel Magazine zomer 2009
Alfred Birney’s Rivier de Lossie, eigentijdse versie van een Indische mythe
Dit artikel is eerder gepubliceerd in Archipel Magazine, zomer 2009.
Rivier de Lossie is de rentree van Alfred Birney op het schrijverstoneel. De in dertig hoofdstukken opgebouwde novelle is een vertelling van een Indische man over zijn rootsreis naar Schotland. Tijdens een wandeling langs de Lossie kruist het pad van de hoofdpersoon dat van een onbekende vrouw. Ondersteund door het lied The Ferryman’s Daughter van de Schotse folkzanger Donovan Leitch, bewegen hoofdpersoon, vrouw en rivier steeds dichter naar elkaar toe. Een volkslegende blijkt daar iets mee te maken hebben. Hiermee heeft Birney een eigentijdse variant op de Indische mythes en sages geïntroduceerd, zonder te vervallen in voor de hand liggende parallellen met Indonesië. In gesprek met de auteur verken ik de vele dimensies van deze pageturner.
Feuilletons
Alfred Birney (1951) pakt een stapel vergeelde afleveringen van de Haagsche Courant erbij, als ik hem vraag naar het ontstaan van Rivier de Lossie. Als columnist van die krant hoorde hij dat de HC op zou gaan in het Algemeen Dagblad. Birney: “Na 130 jaar zou die krant teloor gaan. Ongelooflijk vond ik dat. En ik zou niet meegaan. Mijn columns waren te moeilijk, te Indisch, niet genoeg RTL4. Ik besloot op dat moment dat ik mijn carrière als columnist wilde afsluiten als feuilletonnist. Kranten zijn groot geworden door feuilletons, ook in Nederlands-Indië. Zoiets schrijven in de HC was voor een deel gokken, ik wist niet precies wanneer de krant zou stoppen. Ik kreeg de tijd niet om het goed af te maken, maar ik heb het feuilleton wel een slot gegeven.” Die reeks is uiteindelijk de eerste versie van Rivier de Lossie geworden.
Donovan
In Rivier de Lossie gaat een Indo op zoek naar zijn Schotse wortels. Dat is een bijzondere keuze. De meesten gaan tegenwoordig naar Indonesië. Alfred: “Ik ben een beetje vreemde Indo. Voordat ik naar mijn Indonesische roots ging zoeken, heb ik me verdiept in mijn Schotse kant. En met voetbalwedstrijden was ik altijd voor de Schotten. In de jaren ’60 leerde ik folkmuziek kennen. Ik vond het prachtig. De meeste Indo’s luisterden in die tijd naar Santana en fusion, ik luisterde naar folk. Zo ben ik ook met Donovan in aanraking gekomen en The Ferryman’s Daughter. Die is nooit uitgebracht op een legale LP, ik heb hem alleen op een bootleg gevonden. Dat stuk heeft aan de wieg gestaan van Rivier de Lossie. Het is een ode aan Donovan. Hij speelt zo strak joh, die gozer. Later ontdekte ik pas dat hij Schots was. “ Birney zet de LP voor me op. Krakend hoor ik de Schotse stem ons in een vierkwartsmaat toezingen, waarin ik het verhaal van de novelle herken; de rivier als symbool voor het eeuwige leven.
Birnie
Ik blader de oude kranten door die op tafel liggen. In de 18 afleveringen herken ik het raamwerk van de novelle die op tafel ligt, met een van het huidige slot afwijkend einde en een hoofdpersoon in de hij-vorm in plaats van de ik. Verbazingwekkend is dat niet. Rivier de Lossie heeft nogal wat gedaantewisselingen ondergaan: het kent tien versies, is in vier jaar geschreven, nagekeken door drie correctoren en bewerkt door twee redacteuren. “Pas in de laatste versie besloot ik de naam Birnie echt te gaan gebruiken. In de negen versies daarvoor noemde ik dat gebied steeds B.”, vertrouwt Alfred me toe. “Ik heb steeds minder het gevoel dat ik mezelf hoef te verstoppen achter een romanfiguur. De held, mijn alter ego, is nu gitarist, in mijn laatste roman Het verloren lied was hij nog een pianist. Ik had allerlei redenen om me te verstoppen, maar ik heb nu geen behoefte meer aan een romanfiguur. Dat is wel een bevrijding.”
Kakitiga ketjap
Drie
Vergeleken met eerdere romans valt op dat de vaderfiguur in deze novelle een veel kleinere rol speelt. “Ja,” beaamt de auteur, ”dat klopt wel. De vader verdwijnt.” Op de hoofdpersoon na, spelen mannen sowieso geen rol van betekenis in de novelle. De enige karakters die een naam krijgen zijn drie vrouwen: Mrs. MacMillan, de pensionhoudster, Margareth Bishop, de Schotse die voor hem kookt en Hazel, de vrouw die de hoofdpersoon onverwacht bij de rivier leert kennen. Als ik hem vraag waarom mannen geen rol spelen en drie vrouwen wel, kijkt hij me verbaasd aan. “Daar was ik me niet van bewust, maar het kan geen toeval zijn. De mannen spelen de rol van aangever, de vrouwen maken het verhaal. Ik heb wel bewust gekozen voor drie; drie is het aantal benen in het wapen van de Birnie-clan, drie broers spelen een rol in het leven van de hoofdpersoon én in The Ferryman’s Daughter, drie is typerend voor de kaki tiga fles en deze novelle is de eerste van een trilogie. Daarom wilde ik ook 30 hoofdstukken, het moest eindigen op drie.”
Keuzes
De hoofdpersoon is een nazaat van een Schot die er ooit voor heeft gekozen te gaan vechten voor Nederlanders in Nederlands-Indië. Waarom zijn voorvader die keuze heeft gemaakt, komt de hoofdpersoon te weten, vind ik. Birney wiegt bedachtzaam zijn hoofd. “Dat kan, dat laat ik aan de lezer over, ik hou dat open. Ik schrijf graag over de mysteriën van het leven, ik ben geen schrijver die vertelt hoe het zit. De hoofdpersoon komt erachter dat de voor hem belangrijke archieven in Den Haag zijn, waar hij vandaan komt. Eigenlijk vraagt hij zich af wat hij nog in Schotland doet. Hij herkent niets, voelt niets bijzonders als hij op Birnie Road staat of bij de Birnie Kirk is, hij heeft alleen maar twijfels over zijn identiteit. Er is mij nergens zo vaak gevraagd waar ik vandaan kom als in mijn eigen land. Mensen kunnen tegenwoordig op internet elke identiteit aannemen die ze willen, maar in feite kun je je leven maar voor 10 tot 15% sturen. Iedereen heeft wel een jeugdliefde waar ze niet mee getrouwd zijn. Hoe komt dat? Omdat je pas later weet dat dat de liefde van je leven was.” Die gedachtegang doet denken aan een van de meest opvallende passages uit Rivier de Lossie: ‘Ik ben altijd te laat. Of te vroeg. Nooit precies op tijd. En als ik al eens op tijd ben, besef ik dat pas jaren later.’
Rivier de Lossie - Alfred Birney (In de knipscheer 2009)
Andermans verhaal
Het grootste mysterie in het boek is de manier waarop de drie vrouwen de ik-figuur ontvangen. ‘Kun je je dan niet herinneren hier vroeger ooit te zijn geweest?’, vraagt Hazel hem als ze samen langs rivier De Lossie lopen en ook Margareth lijkt meer te weten: ‘Een mens weet maar nooit waarom hij ergens is.’ Mrs. MacMillan zegt zelfs ‘Je speelt altijd in andermans verhaal, dat geldt voor iedereen. Alleen weten de meeste mensen dat helemaal niet.’ Gaat deze novelle over reïncarnatie? “Ik speel in deze novelle wel met een bepaald idee van reïncarnatie ja. Ik heb me daar lang tegen verzet, ik vond het onzin. Je karma moet je inlossen en als je dat gedaan hebt, kan je terugkeren op aarde en dat is dan een cyclus. Dat is tamelijk kinderachtig en onnozel. Toch wordt dat al eeuwenlang verteld. Ik ben me gaan bezighouden met erfelijkheid in de tijd dat DNA en vogue werd. In de westerse filosofie staat de mens centraal. Volgens de oosterse is alles met elkaar verbonden, mensen zijn verbonden met al het andere. Door die opvattingen te combineren, ben ik gaan geloven dat ik als mens al een herinnering had voordat ik geboren werd.”
Rivier de Lossie. Alfred Birney. Uitgeverij In de knipscheer (2009). Gebonden met stofomslag (16,50 euro), 104 pagina’s.
